Zorgen dat de patiënt geen dader wordt

Enkele jaren geleden werd een jongeman opgenomen op de transforensische afdeling van Mondriaan in Heerlen. Psychiater Gabriel Esquivel weet het nog precies. Het ambulant behandelteam wist zich geen raad meer met hem. Zodra de man cocaïne gebruikte, werd hij extreem agressief. Onderzoek in de kliniek wees uit dat deze patiënt een bipolaire stoornis had. “Hij gebruikte cocaïne om zijn depressie te onderdrukken. Dat veroorzaakte zijn agressieve gedrag. Inmiddels is de man ingesteld op de juiste medicatie. Door zijn depressie te behandelen, heeft hij geen cocaïne meer nodig, wordt hij niet meer agressief en komt hij dus ook niet meer met justitie in aanraking.”

De laatste hoop

Voor succesverhalen als deze is Gabriel Esquivel psychiater geworden. De geboren Amerikaan die in Mexico opgroeide en tegenwoordig in België woont, werd tijdens zijn opleiding in Maastricht gegrepen door de forensische psychiatrie. De levensverhalen van psychiatrische patiënten deden Gabriel denken aan Mexico, waar hij opgroeide in een narcostaat en leerde dat de werkelijkheid niet zo zwart-wit is als ze vaak lijkt. “Ook mensen die een zware rugzak met zich meedragen en nergens welkom zijn, verdienen het om gezien en geholpen te worden. Voor velen van hen zijn wij de laatste hoop”, zegt Gabriel die sinds 2018 psychiater is bij Mondriaan Forensische Zorg.

Zorg voor wie nergens terechtkan

Inmiddels staat zijn vizier gericht op de patiënten die tussen wal en schip dreigen te vallen: mensen die gevaarlijk zijn, maar nog niet zijn opgepakt of veroordeeld en daardoor officieel geen recht hebben op forensische zorg. Binnen de Transforensische Psychiatrie van Mondriaan in Heerlen krijgen deze patiënten de behandeling die nodig is om te voorkomen dat zij (opnieuw) de fout ingaan: ambulante zorg op de poli, aan huis of in de wijk en als de situatie niet veilig of stabiel genoeg is tijdens een klinische opname. Een transforensische behandeling combineert psychiatrische zorg met risicomanagement en gerichte trainingen om agressie te reguleren en zo crimineel gedrag te voorkomen. Daarmee past deze aanpak naadloos in de tijdgeest waarin preventie het sleutelwoord is. 

De volgende stap in transforensische zorg

Binnen Mondriaan zet Gabriel het werk als behandelaar en onderzoeker voort van Joost à Campo, de grondlegger en kartrekker van dit nieuwe zorgdomein die in oktober 2024 met emeritaat ging. In februari 2025 nam Gabriel het stokje van hem over als praktijkhoogleraar Transforensische Psychiatrie aan Maastricht University. Het betreft een leerstoel waarin hij rechtenstudenten van de master Forensica, Criminologie en Rechtspleging wegwijs maakt in dit zorgdomein. 

In zijn promotieonderzoek, dat hij in 2009 afrondde, richtte Gabriel zich op de neurobiologie van paniek. “Die lijkt heel veel op het patroon dat je ziet bij agressie. Agressie komt vaak voort uit angst, als je naar de hersenen kijkt, ligt dat heel dicht bij elkaar. Dat maakte de overstap naar de transforensische psychiatrie voor mij veel minder groot dan je misschien zou denken.”

Als onderzoeker gaat Gabriel het fundament dat door zijn voorganger is gelegd uitbouwen en verfijnen. “Waar ik benieuwd naar ben, is hoe we de transforensische zorg voor patiënten minder ingrijpend kunnen maken. Bijvoorbeeld door meer maatwerk te bieden in medicatie of door de inzet van virtual reality. Met dat laatste is mijn collega Mignon Tekelenburg al jaren bezig. Een tweede onderzoekslijn richt zich op de vraag hoe we de ambulante behandeling van patiënten voor onze zorgprofessionals veiliger kunnen maken. Oftewel: hoe bouw je een gezonde en veilige behandelrelatie op?”

Verslavend

Zeker binnen de (trans)forensische psychiatrie is veiligheid een voortdurend punt van aandacht. Het behandelen van deze patiënten vergt volgens Gabriel een gezonde dosis angst. “Die zorgt ervoor dat je scherp en alert blijft. Daarbij is het ook niet verkeerd om als behandelaar te twijfelen. Omdat je voor situaties komt te staan die voor de patiënt zeer ingrijpend zijn moet je samen tot weloverwogen keuzes komen.” 

De spanning en afwisseling maken het werk voor hem verslavend. “Net als de successen die we samen boeken, de verhalen die me bijblijven. Zoals het verhaal van die patiënt met een bipolaire stoornis. Zonder de juiste behandeling had hij nu misschien wel in een tbs-kliniek gezeten. Deze man leidt nu een normaal leven. Hij gebruikt geen middelen meer, heeft een nieuwe partner gevonden, woont in een nieuw appartement en is weer aan het werk. Hoe mooi is dat! Door op tijd de juiste zorg te bieden, konden we voorkomen dat deze patiënt dader werd.”