Joost à Campo

Bijna vijftien jaar geleden, op de gesloten opnameafdeling van Mondriaan in Heerlen, ontfermde hij zich over een patiënt die ten dode leek opgeschreven. De man was extreem suïcidaal, er was geen land meer met hem te bezeilen. Psychiater Joost à Campo zag nog maar één redmiddel om de onderliggende depressie te behandelen: elektroconvulsieve therapie. Een behandeling waarbij met behulp van kortdurende, elektrische impulsen een epileptische aanval wordt opgewekt. Omdat de patiënt en zijn familie hieraan niet vrijwillig wilden meewerken, voelde behandelaar Joost zich genoodzaakt om een officiële aanvraag in te dienen voor een dwangbehandeling. Na een second opinion, intensief overleg met alle bevoegde instanties, de collega’s in zijn team en het academisch ziekenhuis in Maastricht kreeg hij toestemming om deze therapie onder dwang uit te voeren. De uitkomst laat zich raden. De patiënt werd zijn depressie de baas, knapte volledig op en vond weer het geluk in zijn leven. 

“Lange tijd ben ik trots geweest dat ik deze man voor de poorten van de hel heb kunnen wegslepen. Maar toen ik deze casus een paar jaar geleden aan mijn studenten voorlegde, kreeg ik als reactie: ‘Hoe kon u zó uw zin doordrijven zonder rekening te houden met de autonomie van de patiënt? Om maar aan te geven hoezeer de tijden zijn veranderd. In de psychiatrie is de hype van vandaag het schandaal van morgen. Anno 2024 is het maar de vraag of ik toestemming zou hebben gekregen voor zo’n ingrijpende behandeling. Dan had ik deze patiënt, die zelf niet meer in staat was om een weloverwogen keuze te maken, waarschijnlijk moeten laten gaan.”

De grote gekte 

Ruim veertig jaar laveerde Joost à Campo tussen de grenzen van de psychiatrie. Vaak tegen de wind in. In een veranderende samenleving stak de geboren Maastrichtenaar zijn nek uit en hield hij vast aan zijn expertise en overtuiging. Geld speelde geen enkele rol, de psychiater uit Meerssen werd gedreven door de praktijk. Alleen de beste geestelijke zorg was in zijn ogen goed genoeg. Ook zijn patiënten waren namelijk allesbehalve mainstream. 

Joost werkte in de hoek waar letterlijk en figuurlijk de klappen vallen. De psychiater maakte het verschil voor mensen met ernstige waarnemings-, denk-, stemmings- en gedragsstoornissen. De eerste 23 jaar binnen de reguliere psychiatrie, voornamelijk op de gesloten opname- en behandelafdeling van Mondriaan. Vanaf 2011 bij Mondriaan Forensische Zorg. “Mijn vrouw heeft me vaker gevraagd of ik niet wat meer in de luwte met eenvoudigere patiënten kon werken. Maar dat kon ik niet, hoe heftig het soms ook was. Binnen de psychiatrie zijn het juist de extremen die mij interesseren. De grote gekte. Daarbij kon ik deze patiënten die vaak aan mijn jarenlange zorg waren toevertrouwd, niet zomaar loslaten. Natuurlijk is het fijner om mensen thuis te behandelen, maar helaas kan dat niet bij iedereen. Soms is het nodig dat een professional de regie overneemt.”

Bruggen bouwen

De fascinatie voor de geest was er altijd al. De rooms-katholieke jongen die door zijn ouders in Bunde deugdzaam werd opgevoed, was al bovengemiddeld geïnteresseerd in wat mensen beweegt. Wat hun gedrag en keuzes bepaalt. “Door me te specialiseren in de psychiatrie kon ik als arts de onsmakelijkheden van het menselijk lichaam naast me neerleggen”, zegt hij met een brede glimlach. 

Als grondlegger van de transforensische psychiatrie heeft Joost à Campo het ggz-landschap verrijkt. Zoals zo vaak vormde de dagelijkse praktijk ook dit keer zijn inspiratiebron en moest de psychiater tegen de stroom inzwemmen om zijn doel te bereiken. In 2015, toen de klinische ggz in ons land al werd afgebouwd, introduceerde hij een gesloten behandelafdeling. Gericht op mensen met ernstige psychiatrische problemen die ook gevaarlijk of storend gedrag vertonen en daardoor een verhoogd risico lopen om met justitie in aanraking te komen. Zij zijn een maatje te groot voor de reguliere ggz en hebben ook geen recht op forensische zorg omdat daar een veroordeling voor nodig is. Hierdoor dreigen deze patiënten tussen wal en schip te belanden. De Transforensische Psychiatrie overbrugt de kloof tussen de reguliere en forensische psychiatrie. Ze combineert psychiatrische zorg met risicomanagement en gerichte training om agressie te reguleren en zo crimineel gedrag te voorkomen.

Een gouden combinatie, zo leert wetenschappelijk onderzoek. Door deze nieuwe behandeling – in de kliniek en ambulant – functioneren patiënten mentaal en sociaal beter en neemt het risico op delicten aanzienlijk af. Daarmee past deze transforensische aanpak naadloos in de huidige tijdgeest waarin preventie het sleutelwoord is.

Blijf kritisch

In 2018 zag Joost à Campo zijn grensverleggende werk bekroond worden met een leerstoel aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van Maastricht University. Als bijzonder hoogleraar transforensische psychiatrie droeg hij zijn kennis van de praktijk over aan jonge rechtenstudenten. Zijn belangrijkste les: blijf kritisch en kijk verder dan je neus lang is.

Hoewel hij het contact met zijn collega’s bij Mondriaan gaat missen, is het voor hem nu goed geweest. “Het is klaar, ik heb alles gedaan wat ik wilde doen. Daarbij ben ik niet het type dat hetzelfde kunstje blijft herhalen. Het werk moet de moeite waard zijn.” Na jaren van maximale toewijding aan zijn patiënten is het nu tijd voor een andere invulling van zijn leven. Lekker wandelen met vrouw en hond. Zorgen voor zijn exotische dieren. Luisteren naar muziek en muziek maken. Fotograferen. En lezen. Over zijn vak.

Dat Joost à Campo stopt als behandelaar, onderzoeker en hoogleraar betekent niet dat zijn hoofd stilstaat. “De psychiatrie is altijd in beweging. Nieuwsgierig en kritisch als ik ben, blijf ik de ontwikkelingen volgen en waar nodig duiden. Zoals gezegd: de hype van vandaag is het schandaal van morgen.”