Eerste hulp bij mentale gezondheidsproblemen: zó doorbreken we samen het taboe
Mondriaan Preventie en de gemeente Heerlen bundelen de krachten om mentale gezondheidsproblemen in de regio Parkstad vroegtijdig te signaleren. En met succes.
Bij een wond grijpen we meteen naar de EHBO-koffer. Maar bij psychisch lijden blijft het vaak stil.
Sinds juni vorig jaar zijn al bijna 250 mensen getraind om psychische klachten bij jongeren en volwassenen te herkennen en bespreekbaar te maken. “Door de sociale afstand te verkleinen, willen we het stigma rond mentale gezondheidsproblemen doorbreken”, zegt trainingscoördinator Judith van Witsen, preventiedeskundige bij Mondriaan.
Bij een wond grijpen we meteen naar de EHBO-koffer. Maar wat doe je als je merkt dat een collega, vriend of familielid somber of angstig is, een leerling in je klas zich terugtrekt of een klant zich verward of agressief gedraagt? Bij psychisch lijden blijft het vaak stil. Hoewel een op de vier Nederlanders jaarlijks te maken krijgt met mentale klachten is het taboe nog altijd hardnekkig. Door gevoelens van schaamte, onwetendheid en onbegrip van de omgeving blijft veel psychisch leed verborgen. Dat is zonde en vooral onnodig. Ook bij mentale gezondheidsproblemen kun je eerste hulp bieden.
Laagdrempelige trainingen
Met financiële steun van de gemeente Heerlen verzorgt Mondriaan in Parkstad de landelijke training Mental Health First Aid (MHFA). Een wetenschappelijk gefundeerde cursus die helpt om psychische problemen bij volwassenen te herkennen en bespreekbaar te maken. Voor mensen die werken met jeugd, zoals medewerkers in het onderwijs, is er de training Youth Mental Health First Aid (YMHA). Afgestemd op de belevingswereld van jongeren.
We vinden het heel belangrijk om te investeren in preventie
Sinds vorig jaar juni zijn verdeeld over 18 groepen al bijna 250 mensen getraind. “Zeker in deze regio, waar de mentale gezondheid achterblijft bij de rest van het land, vinden wij het heel belangrijk om te investeren in preventie. In laagdrempelige trainingen die mensen direct in de praktijk kunnen toepassen”, zo motiveert senior beleidsmedewerker Joke ten Thije de samenwerking tussen de gemeente Heerlen en Mondriaan Preventie.
Hoofd, handen en hart
In vier dagdelen van 3 tot 3,5 uur leren de cursisten om signalen te herkennen van verschillende psychische problemen, zoals angst, depressie, suïcidaliteit, psychose, eetstoornissen, trauma’s en middelengebruik. “Hierbij richten we ons op het hoofd, de handen en het hart. Iedereen zit wel eens minder in z’n vel. Maar als de klachten zowel je gedachten, emotie als je dagelijks handelen negatief beïnvloeden, is er mogelijk iets meer aan de hand”, zegt preventiedeskundige Judith van Witsen die de trainingen coördineert en mede verzorgt.
De deelnemers aan deze trainingen komen uit alle hoeken van de samenleving. Professionals uit het onderwijs en de zorg, boa’s, jongerenwerkers, baliemedewerkers, vrijwilligers, sportcoaches, ondernemers en ouders: iedereen kan immers in contact komen met volwassenen of jongeren met wie het mentaal niet lekker gaat. Doordat netwerkpartners samenwerken en van elkaar leren, ontstaat er meerwaarde.
Luisteren en doorvragen
Minstens zo belangrijk als de kennis zijn de vaardigheden. Aan de hand van de zogeheten BLIZZ-methodiek leren de cursisten via rollenspellen om op een veilige manier het gesprek aan te gaan. Judith: “Dat begint met een simpele vraag: hoe gaat het met je? Vervolgens is het belangrijk dat je de tijd neemt om te luisteren en door te vragen. Dat doe je door aan te haken bij zaken die je waarneemt of bevraagt. Bijvoorbeeld: ik zie dat je moe bent of moeite hebt met je concentratie, slaap je wel goed? Of: je hebt je de laatste tijd vaker ziek gemeld, hoe gaat het thuis? Begrijp me goed; je kunt en hoeft de psychische problemen van een ander niet op te lossen. Dat is niet je taak, je bent geen hulpverlener. Maar je kunt wel zonder oordeel luisteren. Informeren en steun bieden. En indien nodig iemand aanmoedigen om professionele hulp of andere ondersteuning te zoeken.”
Die aanpak werkt, leert de praktijk. De ervaringen van cursisten zijn vrijwel unaniem positief. “Op de vraag of je deze training aan iemand anders zou aanbevelen, antwoordt bijna 100 procent ‘ja’. Een mooier compliment voor deze training niet denkbaar. Bij Mondriaan zijn we heel blij dat de gemeente Heerlen het belang van preventie onderkent en deze trainingen met extra middelen financiert en laagdrempelig mogelijk maakt”, zegt Judith.
Senior beleidsmedewerker Joke is een van die tevreden deelnemers. “Nu ik deze training heb gevolgd, merk ik dat ik makkelijker het gesprek aanga met mensen. Zonder de illusie te hebben om problemen op te lossen, onderhoud ik contact. Dat is pure winst. Ieder mens wil zich gezien en gehoord voelen.”
Een persoonlijke ervaring
Als je bereid bent om écht te luisteren, ontstaat er altijd een gesprek, weet Judith uit ervaring. De preventiedeskundige deelt een indringende ervaring met haar schoonvader die ongeneeslijk ziek was en het niet alleen fysiek maar ook mentaal enorm zwaar had. Judith voelde zich sterk en durfde haar schoonvader openlijk te vragen of hij wel eens had gedacht aan zelfdoding. “Die vraag bleek veel minder beladen dan je misschien zou verwachten. Sterker nog: hij was heel blij om hier openlijk over te kunnen praten. Dat voelde echt als een verlichting. Uiteindelijk hij is overleden aan de gevolgen van zijn ziekte.”
Samen verder
Ook in 2026 zetten de gemeente Heerlen en Mondriaan Preventie hun succesvolle samenwerking voort. Judith en Joke zijn het erover eens: “Door psychische klachten vroegtijdig te signaleren en bespreekbaar te maken, kunnen we heel veel leed voorkomen. Helaas is geld nog te vaak een spelbreker. Net als de reguliere EHBO-cursus zou deze bewezen effectieve training voor iedereen toegankelijk moeten zijn.”
Nancy is werkzaam in een friture en volgde de training (MHFA). “Ik wilde graag meer weten over psychische problematiek en leren hoe ik hiermee kan omgaan. Regelmatig ontmoet ik mensen waarvan ik vermoed dat het niet zo lekker met ze gaat. Ook in mijn naaste omgeving heb ik ervaring met mensen die psychische problemen hebben. Door de training heb ik nu nog minder angst om door te vragen. Mensen voelen dat ik het beste met ze voorheb en niet oordeel. En nu weet ik wat ik kan zeggen als het met iemand niet goed gaat. Een oud-collega van 17 jaar vertrouwde me toe dat ze niet meer durfde te slapen. Ik heb haar gemotiveerd om er echt iets aan te doen. Ze heeft zelf contact opgenomen met de huisarts en krijgt nu gelukkig hulp.
Ik raad het iedereen aan om deze training te volgen!
Dennis van Balkom is Jeugd- en Jongerenwerker bij JENS en volgde de training Youth Mental Health First Aid (YMHFA). “Sam komt naar het jongerenhonk waar ik als jongerenwerker actief ben. Het investeren in een relatie met een jongere kost tijd én is essentieel in mijn werk. Na een jaar was er genoeg vertrouwen en kwam Sam naar me toe. En toen kreeg ik het verhaal te horen over een suïcidepoging en zag ik de gevolgen van automutilatie op de armen. Alsof de duivel ermee speelde, deze onderwerpen hadden we een week eerder in de training YMFA behandeld en de do’s and don’ts stonden nog vers in mijn geheugen gegrift. Ik stelde dan ook heel directe vragen, want ik weet nu dat je er niet omheen moet draaien, en oordeelde niet. Inmiddels zijn we zover dat Sam voorzichtig hulp aanvaardt en hebben we samen de eerste stapjes naar professionele zorg kunnen zetten. Ik ben blij dat Sam me in vertrouwen nam en dat ze deze stap heeft durven zetten.”
Sam is een pseudoniem voor de jongere